Czy potrafisz myśleć krytycznie? Nowe wyzwania w erze AI

Czy należysz do 87% osób, które korzystają z AI w pracy? Jeśli tak, który z tych sposobów korzystania z AI bardziej do Ciebie pasuje?

Który z powyższych sposobów korzystania z AI przynosi organizacji długofalowe korzyści?

Odpowiedź:

Schemat A: Myślenie krytyczne pozwala lepiej wykorzystywać narzędzia oparte na sztucznej inteligencji i budować wartość w dłuższej perspektywie.

(Schemat B: Bez weryfikacji i krytycznego myślenia AI może obniżać jakość pracy i generować dodatkowe koszty.)

Myślenie krytyczne zawsze było ważne

Myślenie krytyczne od zawsze stanowiło fundament trafnych decyzji i dobrego osądu. Zmienił się jedynie kontekst, w jakim je wykorzystujemy. Dziś, w świecie coraz bardziej wspieranym przez AI, jego znaczenie jest większe niż kiedykolwiek.

Myślenie krytyczne pozwala zatrzymać się i zakwestionować to, co wydaje się oczywiste. To mechanizm, który pomaga analizować informacje, podważać założenia i szukać lepszych rozwiązań, zamiast bezrefleksyjnie akceptować zastaną rzeczywistość.

Nie byłoby Ubera, gdyby Garrett Camp po kolejnej frustracji związanej z próbą złapania taksówki w centrum Paryża nie zadał dwóch prostych pytań: „Dlaczego tak to działa?” oraz „A co, jeśli wcale nie musi tak być?”

Ta sama zasada stoi za wieloma przełomowymi rozwiązaniami, których dziś używamy na co dzień.  

Osoby myślące krytycznie nie tylko kwestionują status quo. Pomagają też upewnić się, że postęp dokonuje się rozważnie i świadomie. Kiedy pojawia się dobry pomysł, taki jak Uber, potrzeba zespołu osób myślących krytycznie, aby go przetestować, dopracować i przekuć w rzeczywistość.

Brak krytycznego myślenia podczas pracy z AI niesie ze sobą realne ryzyko

Coraz częściej mówi się o dwóch różnych sposobach korzystania ze sztucznej inteligencji:

Czy kapitulacja poznawcza odbija się już na wynikach organizacji?

Choć pojęcie kapitulacji poznawczej pojawiło się stosunkowo niedawno, coraz więcej danych sugeruje, że odpowiedź brzmi: tak.

Z raportu Glean Work AI wynika, że:

• 87% pracowników korzysta z AI w pracy
• 75% uważa, że dzięki niej pracuje bardziej produktywnie

Jednocześnie tylko 13% badanych dostrzega poprawę wyników swojej organizacji.

Raport analizuje sposoby wykorzystania AI w miejscu pracy i wyróżnia dwa dominujące wzorce zachowań: botsitting (polega na krytycznej ocenie odpowiedzi generowanych przez AI – schemat A) i botsh!tting (kiedy użytkownicy bezrefleksyjnie akceptują odpowiedzi – schemat).

Problem polega na tym, że odpowiedzialne korzystanie z AI nie zawsze oznacza natychmiastową oszczędność czasu.

Botsitting wymaga wysiłku. Trzeba dopracowywać polecenia, sprawdzać odpowiedzi, identyfikować błędy i nadawać treściom własną perspektywę.

Dobrze ujął to badacz AI i profesor Tom Davenport:

 „Jeśli korzystasz z generatywnej AI we właściwy sposób, nie oszczędzasz znaczących ilości czasu ani wysiłku. Właściwe wykorzystanie AI, zwłaszcza jeśli zależy nam na wysokiej jakości treści i uniknięciu intelektualnego rozleniwienia, wymaga stosowania wielu promptów, aż uzyskamy rezultat bliski oczekiwaniom. Następnie trzeba zweryfikować treść pod kątem potencjalnych halucynacji, usunąć schematyczne sformułowania i uzupełnić ją własną perspektywą oraz doświadczeniem.”

W przypadku kapitulacji poznawczej wystarczy spojrzeć na konsekwencje błędów, aby zrozumieć, dlaczego zjawisko to może kosztować organizacje utratę produktywności.

Mówimy o konieczności poprawiania błędów, wracaniu do wcześniej podjętych decyzji, słabszej zdolności rozwiązywania problemów czy stopniowym zaniku kluczowych kompetencji.

To również tłumaczy, dlaczego oszczędność czasu osiągana dzięki bezrefleksyjnemu poleganiu na AI nie przekłada się automatycznie na lepsze wyniki biznesowe. To, co zyskujemy na początku procesu, często zostaje utracone na późniejszych etapach.

Tom Davenport zwraca uwagę, że odpowiedzialne korzystanie z AI wymaga czasu i zaangażowania. Jednocześnie wielu badaczy podkreśla, że obecne ograniczenia produktywności mają charakter przejściowy.

Erik Brynjolfsson, dyrektor Stanford Digital Economy Lab, wskazuje, że znaczące wzrosty produktywności pojawiają się dopiero wtedy, gdy organizacje przeprojektują swoje procesy i skutecznie włączą AI do nowych sposobów pracy.

Innymi słowy, początkowe spowolnienie nie przekreśla długofalowych korzyści płynących z wdrożenia AI.

W przypadku kapitulacji poznawczej sytuacja wygląda jednak inaczej.Tutaj nie mamy do czynienia z przejściowym spadkiem efektywności, po którym następuje poprawa.

Jeżeli pracownicy stopniowo rezygnują z własnego osądu na rzecz odpowiedzi generowanych przez AI, trudno oczekiwać, że problem sam się rozwiąże wraz z upływem czasu. Wręcz przeciwnie. Im dłużej utrwalają się takie nawyki, tym większe staje się ryzyko utraty kompetencji związanych z analizą, oceną i samodzielnym podejmowaniem decyzji.

Badanie przeprowadzone w 2026 roku przez Wharton School pokazało interesującą zależność. AI poprawia wyniki wtedy, gdy dostarcza trafnych odpowiedzi. Gdy jednak się myli, użytkownicy osiągają rezultaty gorsze niż osoby pracujące bez wsparcia AI.

Dzieje się tak dlatego, że z czasem zaczynają ufać rekomendacjom systemu bardziej niż własnemu osądowi.

To właśnie dlatego najskuteczniejszym sposobem ograniczania kosztów kapitulacji poznawczej jest świadome rozwijanie kompetencji związanych z myśleniem krytycznym. W przeciwnym razie organizacje ryzykują nie tylko błędne decyzje, ale również stopniową utratę zdolności do ich samodzielnej oceny.

Jak rozwijać myślenie krytyczne w miejscu pracy?

 „Gdy coś wygląda profesjonalnie, brzmi przekonująco i pojawia się szybko, jak na przykład treści generowane przez AI, zaskakująco łatwo przyjąć to bez sprawdzenia, czy rzeczywiście jest zgodne z prawdą.”

- Dr Tanya Boyd, psycholożka organizacji, Insights

Zbuduj punkt wyjścia

Punktem wyjścia do rozwijania krytycznego myślenia jest zrozumienie własnego sposobu myślenia.

Pierwszym krokiem jest pomoc pracownikom w rozpoznaniu ich naturalnych preferencji i stylów myślenia. Świadomość własnych mocnych stron tworzy solidną podstawę do dalszego rozwoju i budowania pewności w podejmowaniu decyzji.

Dlaczego?

W dzisiejszym świecie rzadko poświęcamy czas na refleksję nad własnym sposobem myślenia, a jeszcze rzadziej świadomie doceniamy jego mocne strony. Tymczasem, aby rozwijać się i pewnie działać w nowej rzeczywistości wspieranej przez AI, ludzie muszą rozumieć wartość, jaką wnosi ich własny sposób myślenia.

Ten etap pomaga również zwiększyć świadomość naszych ukrytych uprzedzeń poznawczych oraz dostrzec potencjalne martwe punkty, które mogą ograniczać skuteczność podejmowanych decyzji.

Stwórz okazje do ćwiczeń

Jutro, gdy będziesz pracować z ulubionym modelem AI:

• Zakwestionuj przynajmniej jedną odpowiedź wygenerowaną przez AI.
• Poproś współpracownika o zweryfikowanie jednej z odpowiedzi lub rekomendacji.
• Sięgnij do źródła i przeczytaj fragment raportu lub artykułu, na który powołuje się AI, zamiast polegać wyłącznie na jego interpretacji.
• Zanotuj jedną decyzję, którą byłeś o krok od zaakceptowania bez zadania dodatkowych pytań.

Insights Discovery Myślenie Krytyczne

Jeśli kapitulacja poznawcza staje się nawykiem, organizacje potrzebują skutecznego sposobu, by temu przeciwdziałać.

Insights Discovery Myślenie Krytyczne opiera się na wielokrotnie nagradzanym modelu czterech energii kolorystycznych Insights Discovery. To moderowany program rozwojowy zaprojektowany z myślą o rozwijaniu umiejętności myślenia krytycznego w skali całej organizacji, również w dużych zespołach.

Jak działa Insights Discovery Myślenie Krytyczne

Program składa się z sześciu etapów.

Na początku uczestnicy pracują nad rzeczywistym wyzwaniem z własnego środowiska pracy, wykorzystując ustrukturyzowany proces podejmowania decyzji.

Może to być zarówno pytanie: „Jak znaleźć 20% oszczędności w budżecie mojego działu?”, jak i: „Mój najlepszy pracownik jest wypalony zawodowo i nie wiem, jak najlepiej go wesprzeć.”

Korzystając z modelu podejmowania decyzji Insights, uczestnicy analizują różne możliwe rozwiązania swojego wyzwania. Poznają praktyczne techniki pomagające identyfikować uprzedzenia poznawcze, kwestionować założenia i oceniać jakość dostępnych informacji.

Program wykorzystuje rozdział Myślenie Krytyczne zawarty w Profilu Indywidualnym Insights Discovery. Proces wspierają również materiały e-learningowe oraz sesje follow-up po 15 i 60 dniach, które pomagają utrwalić nowe nawyki i zmierzyć efekty rozwoju.

Rezultatem są lepsze wyniki biznesowe oraz zespoły, które potrafią współpracować, podejmować trafne decyzje i tworzyć innowacyjne rozwiązania, nawet pod presją czasu.

Przyszłość należy do osób, które potrafią myśleć krytycznie

Badania nie pozostawiają wątpliwości: myślenie krytyczne jest przewagą człowieka w erze informacji.

W świecie, w którym automatyzacja i AI przejmują coraz więcej zadań, największą wartością stają się kompetencje, których nie da się łatwo zautomatyzować. Umiejętność oceny sytuacji, dostrzegania niuansów, kwestionowania założeń czy rozumienia drugiego człowieka będzie miała coraz większe znaczenie.

Źródła:

Kosmyna, N et al. Thinking Fast, Slow and Artificial: Generative AI Reduces Cognitive Effort While Thinking. SSRN. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=6097646

Glean. Work AI Index. https://www.glean.com/work-ai-institute/reports/work-ai-index

Davenport, T. Ten Reasons Why We Won't See Productivity. Substack. https://tdavenport.substack.com/p/ten-reasons-why-we-wont-see-productivity (tdavenport.substack.com)